Thầy Cô tin rằng, trong mỗi chúng ta, ai cũng đã từng ít nhất một lần sử dụng “chiếc đũa thần” của sự khen thưởng. Một ngôi sao dán trên vở khi con viết đẹp một từ vựng mới. Một lời hứa về món đồ chơi yêu thích nếu con đạt điểm cao trong bài kiểm tra tiếng Anh. Hay đơn giản là 30 phút xem TV cho mỗi bài tập được hoàn thành.
Ngược lại, cũng có những lần chúng ta buộc phải dùng đến “lá chắn” của kỷ luật. Con sẽ bị cắt giờ chơi nếu không thuộc đủ 10 từ mới. Con sẽ không được đi công viên cuối tuần nếu lơ là việc luyện nói.
Tất cả những điều đó đều xuất phát từ một mong muốn chính đáng và đầy yêu thương của Ba Mẹ: mong con có thêm động lực, mong con nỗ lực hơn, mong con có một tương lai tốt đẹp hơn với vốn tiếng Anh vững vàng. Thầy Cô hoàn toàn thấu hiểu và trân trọng những trăn trở đó. Nhưng có bao giờ Ba Mẹ lặng đi một chút và tự hỏi: Đâu là cái giá của những phần thưởng và hình phạt ấy? Liệu chúng có thật sự đang xây nên một tình yêu ngôn ngữ bền vững, hay chỉ đang vô tình biến tiếng Anh thành một cuộc “giao dịch” sòng phẳng trong tâm trí con?
Khi tiếng Anh trở thành một “món hàng” để trao đổi
Hãy cùng Thầy Cô hình dung lại một khung cảnh quen thuộc. Ba Mẹ nói với con: “Nếu con học xong bài tiếng Anh này, con sẽ được chơi game”. Ngay lập tức, con ngồi vào bàn, hoàn thành bài tập một cách nhanh nhất có thể. Mục tiêu đã đạt được, con nhận được “phần thưởng” của mình.
Nhìn bề ngoài, đây là một phương pháp hiệu quả. Con đã hoàn thành nhiệm vụ. Nhưng nếu chúng ta nhìn sâu hơn một chút, điều gì đang thực sự diễn ra trong bộ não của con?
Hành động “học tiếng Anh” đã không còn tự thân mang giá trị. Nó đã trở thành một phương tiện, một “cái giá” phải trả để có được thứ con thực sự muốn, đó là “chơi game”. Con không học vì tò mò về một cấu trúc ngữ pháp mới, không vui sướng khi phát âm đúng một từ khó, cũng không hào hứng khi hiểu được ý nghĩa của một câu chuyện. Con học chỉ để hoàn thành một giao kèo.
Tương tự với hình phạt. Khi bị áp lực bởi nỗi sợ “bị phạt”, “bị cấm đoán”, con sẽ học trong tâm thế đối phó. Con sẽ cố gắng ghi nhớ một cách máy móc để tránh bị khiển trách, thay vì chủ động tìm hiểu và kiến tạo kiến thức cho riêng mình. Nỗi sợ hãi là một rào cản vô hình nhưng cực kỳ vững chắc, nó ngăn chặn mọi sự tò mò và niềm vui khám phá – những yếu tố cốt lõi của việc học tập thật sự.
Cứ như vậy, ngày qua ngày, chúng ta vô tình gửi đi một thông điệp thầm lặng đến con: “Học tiếng Anh vốn dĩ là một việc không mấy thú vị, nên con cần một phần thưởng để có động lực, hoặc cần một hình phạt để không từ bỏ”.
Sự khác biệt giữa động lực “từ bên ngoài” và động lực “từ bên trong”
Vấn đề không nằm ở việc Ba Mẹ có yêu thương con hay không. Vấn đề nằm ở chỗ chúng ta đang vun trồng cho loại động lực nào.
Động lực từ bên ngoài (Extrinsic Motivation): Đây chính là những phần thưởng và hình phạt. Nó giống như một “liều thuốc kích thích” có tác dụng nhanh nhưng cũng tan biến rất nhanh. Khi phần thưởng không còn đủ hấp dẫn, hoặc khi hình phạt không còn hiện hữu, động lực của con cũng sẽ biến mất. Con sẽ không tự mình tìm đến một cuốn sách tiếng Anh để đọc, bởi vì chẳng có ai hứa hẹn cho con điều gì sau khi đọc xong cả. Động lực này tạo ra những hành vi mang tính tình thế, ngắn hạn.
Động lực từ bên trong (Intrinsic Motivation): Đây là ngọn lửa âm ỉ cháy trong chính bản thân con. Nó là niềm vui thuần khiết khi con có thể tự mình đọc một mẩu truyện tranh bằng tiếng Anh. Là cảm giác tự hào khi con có thể giới thiệu bản thân với một người bạn nước ngoài. Là sự say mê khi con khám phá ra một thế giới mới qua những bộ phim không cần thuyết minh. Động lực này không đến từ những hứa hẹn bên ngoài, mà đến từ chính giá trị và niềm vui mà hành động đó mang lại. Đây mới là nguồn năng lượng bền vững, theo con đi suốt cả cuộc đời.
Khi chúng ta quá lạm dụng khen thưởng và kỷ luật, chúng ta đang vô tình làm suy yếu, thậm chí là dập tắt ngọn lửa động lực từ bên trong. Con sẽ quen với việc luôn có một “cà rốt” treo trước mặt, và quên mất cách tự mình bước đi vì niềm vui của chính cuộc hành trình.
Cùng con kiến tạo một hành trình học tiếng Anh giàu cảm hứng
Vậy làm thế nào để chúng ta có thể chuyển hướng, từ việc “thúc đẩy” con bằng các yếu tố bên ngoài, sang việc “nuôi dưỡng” ngọn lửa từ bên trong? Thầy Cô không có một công thức chung, nhưng có những gợi ý xuất phát từ triết lý giáo dục tại Optimus, Ba Mẹ có thể cùng con thử nghiệm:
- Biến việc học thành một cuộc phiêu lưu chung: Thay vì giao cho con một danh sách từ vựng khô khan, Ba Mẹ có thể cùng con làm một việc gì đó “thật” bằng tiếng Anh? Ví dụ, cùng con xem một video hướng dẫn làm bánh đơn giản bằng tiếng Anh và thử thực hành. Cùng con tìm hiểu tên tiếng Anh của những loài cây trong vườn nhà. Cùng con lên kế hoạch cho một chuyến đi chơi trong mơ, và tìm kiếm thông tin về địa điểm đó bằng tiếng Anh. Khi tiếng Anh gắn liền với những trải nghiệm thực tế và giàu cảm xúc, nó sẽ tự thân trở nên hấp dẫn.
- Tôn trọng và ghi nhận nỗ lực, thay vì chỉ tập trung vào kết quả: Thay vì nói “Con được 10 điểm, mẹ thưởng”, Ba Mẹ có thể thử nói: “Mẹ thấy hôm nay con đã rất kiên nhẫn để hiểu cho bằng được bài tập khó này. Mẹ rất trân trọng sự nỗ lực đó của con”. Sự ghi nhận này giúp con hiểu rằng, quá trình cố gắng, sự bền bỉ mới là điều đáng quý, chứ không phải chỉ là con số. Điều này giúp con không sợ sai, dám thử thách và xây dựng một tư duy phát triển (growth mindset).
- Tạo ra những “hệ quả tự nhiên” thay vì hình phạt: Nếu con không chịu ôn bài trước khi đến lớp, hệ quả tự nhiên là con có thể sẽ cảm thấy lúng túng khi Thầy Cô đặt câu hỏi, hoặc không tham gia sôi nổi vào các hoạt động nhóm được. Sau buổi học, Ba Mẹ có thể trò chuyện cùng con, không phải để trách phạt, mà để con tự nhận ra mối liên hệ: “Có vẻ như việc chưa xem bài trước ở nhà đã khiến con cảm thấy không được vui và tự tin lắm trong giờ học hôm nay phải không? Lần tới mình thử chuẩn bị tốt hơn một chút, biết đâu con sẽ thấy vui hơn nhiều thì sao?”. Cách tiếp cận này giúp con học về trách nhiệm một cách tự nhiên, không mang cảm giác ấm ức, đối phó.
- Thầy Cô và Ba Mẹ là người đồng hành: Quan trọng hơn hết, hãy để con cảm nhận rằng Ba Mẹ luôn ở bên cạnh, là người bạn đồng hành đáng tin cậy trên hành trình này. Cùng con chia sẻ những khó khăn, cùng con ăn mừng những tiến bộ nhỏ nhất, và cho con thấy rằng tình yêu thương của Ba Mẹ là vô điều kiện, không phụ thuộc vào điểm số hay thành tích của con.
Hành trình của ngôn ngữ là một cuộc phiêu lưu kỳ thú, không phải là một bảng thành tích cần lấp đầy bằng những ngôi sao. Thầy Cô tin rằng, khi chúng ta ngừng việc biến tiếng Anh thành một cuộc giao dịch, và bắt đầu cùng con xây dựng một tình yêu tự thân với nó, đó là lúc chúng ta đang trao cho con món quà quý giá nhất: động lực học tập suốt đời.
